Usta sair Hilmi Yavuz'un son kitabı Okuma Biçimleri, "bir edebî metnin okunma, yorumlanma ve anlamlandırılma biçimlerini öğrenmek için bir kılavuz niteliğinde.
çine o kadar çok bilmecebulmaca ve zekâ oyunu koydum ki, profesörler yüzyıllarca ne demek istediğimi tartışacaklar; insanın ölümsüzlüğü garantilemesinin tek yolu da budur." James Joyce'un başyapıtı Ulysses hakkındaki bu samimi itirafı, 19.
yüzyıl sonrası modernist edebiyat üretimine dair önemli bir bilgi barındırıyor: Yazarın/şairin, eleştiri/kuramla girdiği yazı merkezli yaratıcı diyalogun, nitelikli edebiyat üretiminin temel koyucu bir vasfı haline gelmesi. Nitekim Hilmi Yavuz'un ve onun sahih şair olarak nitelediği Yahya Kemal, Ahmet Haşim, Nâzım Hikmet, Asaf Halet Çelebi gibi isimlerin bir diğer ortak özelliği de bu vasfa sahip olmaları.
Ancak Türkçenin bu önemli seslerinin edebiyat eleştirisi bağlamında Yavuz ile aynı üretkenliğe ve yetkinliğe sahip olduğunu söylemek çok zor. Hilmi Yavuz'un Cumhuriyet sonrası şiir eleştirisinde, en az şairliği kadar önemli bir yeri var.
Şiire ilişkin okumalar
Okuma Biçimleri ikinci bölümdeki güncel sanat yazılannı saymazsak bütünüyle "şiire ilişkin okumalardan oluşmakta ve kitabı önemli kılan da ziyadesiyle bu yazılar. Çok konuşulan, çok tartışılan ama az iş yapılan şiir izlerçevresindeki farklı bir edimselliği temsil ediyor bu durum. Meselelerini yazı üzerinden değerlendiren, deneme kılıfına bürünüp şiir hakkında edebiyat yapmayan; eleştirelliğini, kuramsal soğukluğunu muhafaza eden, bilgi üreten "okuma biçimleri". Yavuz'un, John Berger'in Görme Biçimleri'nden "özenerek" ürettiğini söylediği bu başlık, "bir edebî metnin okunma, yorumlanma ve anlamlandırılma biçimlerini" kastediyor. Temel olarak dört okuma biçimi üzerinde duruyor Yavuz: yazar merkezli, okur merkezli, metin merkezli ve psikanalitik okuma. Bir beşinci okuma biçimi olarak toplum merkezli Marksist okumayı da buraya eklemeliyiz belki. Zira Yavuz'un 40 yılı aşan yazı hayatında Marksizm'in önemli bir başlangıç değeri var ve onun eleştirelliğini tarihselleştirmek için Marksizm bağlamında yazdıkları önemli bir araç sunuyor.
70li yıllarda tüm entelektüel faaliyetlerini bir dünya görüşü olarak temellük ettiği Marksizm içinden üreten Yavuz. 90Tı yıllardan sonra ise Marksizm'i, özellikle de edebiyat eleştirisi bağlamında epistemolojik bir "seçenek" olarak kullanmaya başlıyor. Okuma Biçimleri'nde de gördüğümüz bu çok seçenekli genel manzarada ise Yavuz'un, "metin merkezli" metodolojiden yana bir tutum sergilediğini söyleyebiliriz. Bu durumun şair Hilmi Yavuz'daki karşılığına daha sonra geleceğim, ama önce bahsettiğim çok seçenekli manzaranın tek bir modelde somutlaştığı "Genel Bir Okuma Modeline Doğru" başlıklı yazıya değinmek istiyorum.
Yavuz bu yazısında Barthes'ın Saussurecü dilbilim yaklaşımından yola çıkarak, metafor (eğretileme/ istiare) ve metonomi (düzdeğişmece /mecaz-ı mürsel) merkezli bir genel okuma modeli öne sürüyor. Barthes'ın "metafor ve metonominin 'her söylem için zorunlu' olduğunu" söylemesinden hareketle Yavuz, Levi-Strauss'a dayanarak "Kültür, dil gibi yapılanmıştır"; Lacan'a dayanarak "Bilinçdışı, dil gibi yapılanmıştır" ve Maurice Godelier'nin Marks okumalarına dayanarak "Tarih, dil gibi yapılanmıştır" önermelerinde bulunuyor. "'Kenara Çekilmek'ten Yola Çıkarak Sezai Karakoç'u Marksist Kuram Bağlamında YenidenOkuma Denemesi"nde de bu genel okuma modelini çok kısa da olsa tatbik etmeye çalışıyor.
Şairin eleştirmen kimliği
Şair Hilmi Yavuz'un metin merkezli okuma modelleriyle olan doğrudan bağına gelecek olursak; Yavuz'un şiiri hakkındaki söyleşilerinin toplandığı Şiir Henüz'ü okumuş olanlar, şairin eleştirmen kimliğini bir tarafa koymadığını, şiiri üzerine yapılabilecek metin merkezli okumaları önemli ölçüde yine kendisinin gerçekleştirdiğini göreceklerdir. Bu bir bakıma, Hilmi Yavuz'un eleştirmeni "öncelikle" Hilmi Yavuz'dur, anlamına gelmekte ve kendisini, şiiri hakkındaki her türlü okumanın en önemli kaynağı haline getirmektedir.
Peki biz şimdi yazarın niyetinden ne kadar uzağız?